ආයුර්වේදය කියන්නේ විශ්වය, ග්‍රහ, තාරකා, සත්වයන් ඇතුලු පරිසරයත් එක්කම බැදුනු අංග සම්පූර්න ජීව විද්‍යාවක්. මේ විද්‍යාවේ හැම කොටසක්ම ක්‍රියාශීලීයි. ඒ ක්‍රියාශීලී විද්‍යාව ලෙඩ රොග ඇතිවීමට මලබන මූලික හේතු හතරක් කියනවා. ඒ මේවිදිහටයි
පලමුවෙන් හේතුව හදුන් වන්නේ අසාත්මේන්ද්‍රියාර්ථ් සංයෝගය කියලා. ඒ කෙන් කියන්නේ ඇස, කන, දිව, නාසය, හම යන පසිඳුරන්ගේ අතියෝග, අයෝග, මිත්‍යායෝග යන අදහසයි.
මේකේ දෙවනි හේතුව විදිහට දක්වලා තියෙන්නේ පරිනාමය, කාලය පිලිබඳ විපරීතා කියන අදහසයි ඒ.
තුවැනි කාරනය ප්‍රඥාපරාද . මේ තැන සිහිය පිලිබඳ කාරනය හේතුව විදිහට දැක්වෙනවා.
ක්‍රිමිරෝග හා පනු රෝග හතරවැනි හේතුව වනවා.
ලෝකයත්, ලෝක සත්වයන් හැදිල තියෙන්නේ ආපෝ, තේජෝ, වායු , පථවි, ආකාශ කියන පංචමහා බලය එකතුවීමෙන්. ත්‍රිදෝෂ කියලා ආයුර්වේදය කියන නිරෝගී හා රෝගී සත්වයන්ට හේතුවන වාත, පිත, කළු ඒ බලයටම ඇතුලත් වෙනවා. මෙතැනදී මිනිස් සිරුර උදාහරනයකට අරගේ තව පැහැදිලි කිරීමක් කරලා තියෙනවා මේ විදිහට.
වායෝ,ආකාශ දෙක මිනිස් සිරුරේ වතය විදිහට හදුන්වනවා. තේජෝ හදුන්වන්නේ පිත විදිහට. පථවි, ආපෝ දෙක කළු විදිහට හඳුන්වනවා. ආයුර්වේදයේ වැදගත්ම කාරනය මේකයි. ලෝකයේ හැම ඖෂධයක්ම නිර්මානය වෙලා තියෙන්නේ මේ කියපු පංච මහා භූතයන්ගේ අඩු වැඩි වීම හේතුකරගෙන. ඖෂධවල තියෙනරස, ගුන, වීර්ය, විපාක, ප්‍රභාව වාගේ දේවල් විවරනය වෙන්නෙත් ඒ ද්‍රව්‍ය ඇතුලත් මහා භූත බලවේගය අනූවයි.
මේන්න මේ කාරනය හැම කෙනෙක්ම පැහැදිලි වම දැනගත යුතුයි. මේ මහා ලෝකයේත්, ලෝක සත්වයාගේත් උපතත් පැවැත්මත්, විනාශයටත් හේතුවන්නේ මේ කියපු පංචමාහ භූත බලය. මේ තදබල වගේම ස්ථිර න්‍යායක්. න්‍යාය ලෙඩරෝග ඇතිවන්නේ වා, පිත්, සෙම්, විසමවීමේ හේතුවෙන් බවයි.