මැණික් ලැබෙන ප්‍රදේශවල භූමියෙහි පැතිර ඇත්තේ “ප්‍රීග්‍රැම්බ්‍රියානො” පාෂානයයි. මැණික් නිර්මාණය වීමේදි ඊට ඉවහල් වූ මේ පාෂානය දක්නට නොලැබෙන්නේ යාපනය අර්ධදීපයේ පමනකි. ඒය එහි හමුවන්නේ මයොසීන හුණු ගල් පාෂාන පමනකි. එබැවින් යපනය අර්ධද්වීපයේ මැණික් හමු නොවේ.
මැණික් වූ කලී ඛනිජ විශේෂයකි. පොලව තුල ඒ වා බිහිවන්නේ වසර මිලියන ගනනක සිට ක්‍රියාත්මක වන භූක්‍රියා වලීන් මගිනි. පෘතුවිය තුල ඇති ලාවා පොලව මතු පිටට පැමිනෙන්නේ ගිනි කඳු සහ භූ පැළුම් විවර ඔස්සේය. ඒවා පෘතුවි පෘෂ්ඨයට තරමක් පහලින් හෝ පෘතුවිය මත තැන්පත්වී ක්‍රමානුකූලව ඝන බවට පත්වේ. ඛනිජ වර්ග නිර්මාණය වන්නේ මෙම අවස්ථාවේදීය. පෘතිවි කබොලට පහලින් ඇත්තේ අධික පීඩනයකි. එයත් ලාවා ඔස්සේ එන අධික උෂ්නත්වය නිසා විවිධ ඛනිජ වර්ග බිහිවීම හා වෙනස් වීම සිදුවේ. මෙසේ බිහිවන ඛනිජ අතරින් විශේෂ ගතිගුන සහිත වර්ග කිහිපයක මැණික් වශයෙන් සැලකෙන බව, මැණික් විද්‍යාඥයෝ පවසති.
ලංකාවේ ස්ථාන බොහොමයක මැනික් හමුවන්නේ කඳුවැටි පාමුල පිහිටි තැනිතලවැනි පහල ප්‍රදේශවලය. මැණික්, ජලධාරා සහ ගුරුත්වා කර්ෂන බලය හේතුවෙන් ඉහල ස්ථානවල සිට පහලට ගලගෙන වුත් පොලව යට තැන්පත් වීම ඊට හේතුවයි. පොලවෙහි මැණික් සහිත පස් ස්ථරය “ඉල්ලම” යැයි මිනිසුන් මැණික් පතල් කපමින් ගොඩ ගන්නේ මෙම පස් ස්ථරයයි. එහි ඇති මැණික් ගල් ගරා මතුකරගෙන කපා ඔප දමා ස්වර්ණා භරන සහ අනෙකුත් භවිතාවන්ට යොමු කිරීම මැණික් කර්මාන්තයයි.
අනාදිමත් කාලයක් මුලුල්ලේ ශ්‍රීලංකාවට පැමිනි අරාබි, චීන, ප්ර්සියානු ආදී විදේශික වෙළෙන්දෝ මැණික් අනගි වෙළඳ භාන්ඬයක් බවට පත්කර ගත්හ. අනුරාධපුරයෙහි කල පුරා විද්‍යා කැනීම් වලදී මැණික් ගල් ඇල්ලූ ආභරන හමුවීමෙන්ද පෙනෙන්නේ ඈත අතීතයේ පවා මැණික් ගල් භාවිතාකල බවය. එකල මැණි මිළ දී ගැනීමට ලංකාවට පැමිනි අරබි ජාතික වෙළෙඳ ජනයා “මුක්කරු” නමින් හැඳින් විනි. ඔවුන් සිය වෙළහෙලඳාම් අතර තුර මැණික් ගැරීමද කලහ. “රත්න හෙවත් මතුවන බැවින් අපේ රටට රත්නදීපය” යන ගෞරව නාමයද පට බැදිනි.
ලොව මැණික් වශයෙන් ගිනිය හැකි ඛනිජ වර්ග 200 පමන සොයා ගෙන ඇත. එහින් මැණික් වර්ග 75ක් පමන ලංකවෙන් හමුවේ. මේ සියල්ලම වාණිජ වශයෙන් ඉතාම වැදගත්ය. ” කොරන්ඩම්” සහ ක්‍රිසෝබෙරිල් යන වර්ග දෙකටම අයත් මැණික් ලංකාවෙන් හමුවේ. ලංකාව අතීතයේ පටන්ම නිල් රතු සහ පද්ම රාග, ආර්නූල් වලට ප්‍රසිද්දය.
විද්‍යඥයෝ ලංකාවේ හමුවන මැණික් වර්ග පවුල් 11ට වර්ග කරති. ඒ කොරන්ඩම්, කණක, කිරින්චි, පඩියන්, තරිප්පු, ජාගුන්, රබහ, තොරමල්ලි, පළිඟු, පෙල්ඩිස්පාර්, සහ කැල්සයිට් යනුවෙනි. අතීතයේ පටන්ම මැනික් කර්මාන්තය ලංකා ආර්ථිකයේ ඉතා වැදගත් කොටසක් උසුලා ගෙන සිටින බව රහසක් නොවේ. මේ වන විට අපි ලෝකයේ රටවල් 50කට පමන (ඇමරිකාව, ජපානය, හොංකොං, තායිලන්තය, ජර්මනිය, ප්‍රංශය, එන්ගලන්තය, ස්ව්ස්ටර්ලන්තය ආදී වශයෙන් සිටින්නෙමු.
– පොත පත ඇසුරෙනි