Category Archives: History

රංවල දෙවියෝ

කැළණි ගංඟා මිටියාවත බල ප්‍රදේශය කර ගත් ප්‍රාදේශීය දෙවි කෙනෙකි. හිසෙහි ජටාවක් බැඳ අතේ සැරටියක් ගත් උපාසක ස්වරූපයක් රංවල දෙවියන්ගේ ප්‍රථිමාවල දැක්වේ. රංවල දෙවියන් දේවත්වයට පත්වීම පිලිබඳව රසවත් ජනකථාවක් පවතී.
කන්ද උඩරට රජකම් කල දෙවන රාකසිංහ රජතුමාගේ කාලයේ (ක්‍රි.ව. 1635-1687 ) රජ වාසලේ වී ගබඩාවක් කෑගල්ල අසල රන්වල ගමේ තිබුනි. මෙම ගබඩාව අස්වන්රාල (අලවතුරේ රාල) හ රන්කීරිරාල (ගනේගොඩ රාල) යන තරුනයන් දෙදෙනා ආරක්ශා කල අතර ඔවුන්ට ඊර්ෂ්‍යා කල පිරිසක් වී ගබඩාවට ගිනිතබා මුරකරුවන්ගේ නොසැලකිල්ල මත ගබඩාව විනාශ වූ බවට මහවාසලට දැන්වූහ. කෝපයට පත් දෙවන රාජසිංහ රජතුමා තරුනයන් දෙදෙනා අල්ලාගෙන ඒ මට රාජපුරුෂයන් රන්වලට එවීය. රාජ උදහසට බියෙන් මෙම තරුයන් රන්වල ගමෙන් පැනවිත් අරන්දරට පැමිනියහ. පහුරු දෙකක් තනාගෙන ගුරුගොඩ ඔය දිගේ කැළණි ගංඟ පහලට ගමන් කර අස්වන්රාල කපුගොඩ ප්‍රදේශයෙන්ද රන්කිරි රාල සියනෑකෝරලයෙන්ද නතර වූහ. අස්වන් රාල නතරවූ ගම නොදියුනු ගම්මානයකි. අස්වන්රාලගේ මග පෙන්වීම යටතේ කැලෑ එලිකර ඇලදොල අමුනු සකස් කර ගොවිතැන් සරුසාර කල අතර අලුත්ගම තමන් උපන් ගමේ නමවන “රන්වල” නම යෙදීය. ගමේ නායකත්වයට පත් ඔහුට කාගේත් ගරුබුහුමන් හිමි විය. උතුම් සාර ධර්ම ජීවිතයක් ගත කල අස්වන්රාල කැලණි ගඟ අසබඩ අසපුවක් තනාගෙන බ්‍රහ්මචාරී ජීවිතයක් ගතකලේය. අස්වන් රාලගේ පිහිට පතා අසරන ගම්වාසීන් මෙම අසපුවට පැමිනියහ. රාත්‍රී කාලයේ මෙම කුටිය අසල ගගේ පුහුල් පහන් පත්තු කිරීම නිසා ගඟේ ගමන් කරන ඔරුපාරු කරුවෝ ගල්වල නොගැටී යාත්‍රාකලහ. අස්වන්රාල මියගොස් “රන්වල මුත්තා” “රන්වල දෙවොයෝ” ලෙස දේවත්වයට පත්විය. රම්වල ඩ්ජෙවියන්ගේ හාස්කම් නිසා රන්වල දෙවියන් වඩාත් ජනප්‍රිය විය. ගොවිතැන් කටයුතු – ව්‍යාපාර – යාන වාහන – ලෙඩ දුක් ආදී කටයුතු වලදී රන්වල දෙවි පිහිට පැතීම සිදුකරන අතර, හිඟුරල- ඇස්වත්ත- මල්වාන- කපුගොඩ ආදී ප්‍රදේශ ‍රැසක රන්වල දේවාල ඉදිකර ඇති අතර පුවක්පිටිය නගරාසන්නව හිගුරල පිහිටි රන්වල දේවාලය රන්වල දෙවියන්ගේ ආශිර්වාදය නොමදව ලැබෙන දේවාලයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.
– පොත පත ඇසුරිනි.

සීතාවක යුගයෙන් එන අවිස්සාවේල්ල ප්‍රදේශ නාමකරනය…

අවිස්සවේල්ල
ලන්දේසි යුගයේ පටන් භාවිතා වූ නමකි. නම පිලිබඳ මතවාද කිහිපයකි.
අවිස්සාවේල්ල ශාන්ත මරියා විද්‍යාලය අසල වෙල හරහා තාවකාලිකව පස්ගොඩ කර මාර්ගය සාදා තිබුනි. වර්ෂා කාලයේ සැඩ ජල පහරක් වේල්ල හරහා ගගට ගලා යාම නිසා වේල්ල් බිඳීයාම නිතර සිදුවිය. අවිස්වාස වූ වේල්ල තිබූ නිසා අවිස්වාස වේල්ල පසුව අවිස්සාවෙල්ල විය.
පෘතුගීසි ඇතුලු බටහිර අධිරාජ්‍යවාදීන්ට එරෙහිව අවි ගත් රණකාමීන් සිටියේ සීතාවක රාජධානීයේය. සතුරාට එරෙහිව සීතාවක හමුදාව අවි+ඉස්සූ+වෙල පසුව අවි+සහ+වෙල වී අවිස්සාවෙල්ල විය.
පෘතුගීසීන් ලංකාවේ සිටියම් සකස් කීමේදී පාලන ප්‍රදේශ වෙන්කර දැක්වූහ. සීතාවක අවට වෙන්කර දැක්වූවේ අවිසෝ+වෙලා යනුවෙනි. අවිසෝ යනු සතුරාය. වෙලා යනු ප්‍රදේශයයි. සතුරාගේ ප්‍රදේශය හෙවත් අවිසෝ වෙලා පසුව අවිස්සාවෙල්ල විය.
මානියම්ගම
මායිම් කෙටූ ශීලා ස්ථම්භ හතරක් හතර කොන පැවති නියම් ගම් දස දහසකින් යුත් විසාල ප්‍රදේශයකි. මානියම්ගම රට හෙවත් මානියම්ගමයි.
ගල්පීල්ලවත්ත
බැලුම් කන්දේ සිට එන උල්පත් ජලය මිනිස් අවශ්‍යතා සදහා ලබ ගැනීමට පීල්ලක් ගල් ඇන්දක සවිකර තිබුනි. මෙම ජල පීල්ල ගලෙන් එන නිසා ගල්පීල්ල නම් වූ අතර වර්ථමානයේත් ඇත්පංතිය පාරේදී ගමන් කරන විට මෙය හමුවේ. බැලුම් කො‍ටුවේ සිටි පෘතිගීසීන්ද ජලය ලබා ගත්තේ මෙම පීල්ලෙනි. ගල්පීල්ල නිසා මෙම ප්‍රදේශය ගල්පීල්ල වත්ත නම් විය.
ඇත් පංතිය
සීතාවක රජවාසලේ අලි ඇතුන් සිටි ඇත්ගාල තිබූ ප්‍රදේශයයි. අලි ගාල තිබූ ස්ථානයයි. දිය නෑවූ වැව හා හෙන්ඬු ගෑ ගලද අදත් එම ප්‍රදේශයේ දැක ගත හැකිය.
බන්ඩාර වත්ත
බණ්ඩාරවරුන් යනු උසස් කුලවල සාමාජිකයන්ටයි. (රජපවුලේ සාමාජිකයන් හෝ රදල කුලයේ අය) මේම් ප්‍රභූ වරයෙකුට අයත් ප්‍රදේශය බන්ඩාර වත්ත හදුන්වයි.
මාලිගාවත්ත
සීතාවක රජ මාලිගාවේ හා ලන්දේසි බල කො‍ටුවේ නටඹුන් පිහිටි පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමෙන්තුවට අයත් ඉඩමයි.
බන්ඩිගෙ වත්ත
දොම්පේ ගනිතයාගේ දුව බන්ඩිය රාජසූරිය කුමරු සීතාවක රජකමට පත්වූ පසු ඇය කැදවා ගෙන විත් නවත්වා සිටි ප්‍රදේශයයි.
ගල බලන කන්ද
රාජ සිංහ රජතුමාට හිස සුන් මාළුවෙකුගේ කඳ ගෙනවුත් දුන් යකහ‍ටුව කන්දේ මුල පොලේ සෙබලාට “ගලබලන්නාගේ” යන වාසගම රජතුමා ප්‍රධානය කරන ලදී. ඔවුන්ගේ පවුලේ සමාජිකයන් සිටි කන්ඳ ගල බලන්නලාගේ කන්ද පසුව ගල බලන කන්ද විය.
පතහවල
විශාල දිය වලක් තිබූ නිසා මෙම ප්‍රදේශය පතහවල නම් විය. එහෙත් ගංවතුරෙන් හා පස සෝදා විත් එම වල ගොඩ වී සරුසාර කුඹුරු යායක් බවට පත්වී ඇත
පට්ටිය වත්ත
රජවාසලට පස් ගෝ රස සැපයූ ගව පට්ටිය සිටි ප්‍රදේශයයි.
වලව්වත්ත
රාජකීය පවුලට අයත් ප්‍රභූවරයෙකු සිටි භූමියයි. මෙම ඉඩම වට සීමාව දක්වන අගලක් හා ඇලද ඇති අතර මෙහි පදිංචිව ප්‍රභූවරයා කවරෙක්ද යන්න ඉතිරවම හදුන්වා දීමට නොහැකිය.

මාදොල ගම ඓතිහාසික ගම්මානයකි.

මාදොල ගම ඓතිහාසික බෞද්ධ ගම්මානයකි. මෙය 1815 වන විට උඩරට රාජධානිය සහ ඉංග්‍රීසි ආන්ඩුවේ පරිපාලන පලාත අතර මායිමේ පිහිටි මායිම් ගම්මානයකි. උඩරට රාජධානියේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූ ඇහැලේපොල මහනිලමේ සබරගමුවේ කැ‍රැල්ලක් ඇරඹූ නිසා එය මැඩලීමට මොල්ලිගොඩ නිළමේ පැමිනෙන බව දැන කැන්ඳන්ගමුවටත්, ගලපිටමඩටත්, මාරඹේ කන්ඳටත් පසු බැස අවසන ලැගුම් ගත්තේ මාදොල ගමේ මදොල විදානෙගේ නිවසේය. මාදොල ගමේ දින දෙකක් නැවතීසිටි මහනිලමේ රජුගේ හමුදාව කැන්ඳන්ගමුවට පැමිනි බව අසා 1814 මැයි 23 දින මධ්‍යම රත්‍රියේදී ගඟ තරනය කර බ්‍රිතාන්‍ය පාලන ප්‍රදේශය වූ සීතාවකට පසු බැස්සේය. සීතාවක තානායමේ සිටි (දැනට උසවිය පිහිටි භූමිය) ජෝන් ඩොයිලි යාර 100ක් ඉදිරියට පැමින මහනිළමේ පිලිගත් බව තෙන්නකෝන් විමලානන්ද ශූරීන් “ශ්‍රී වික්‍රම රොබට් ග්‍රවුන්රින් සහ ඇහැලේ පොල” යන කෘතියේ සඳහන් කර ඇත.
-පොත පතින් උපුටා ගන්නා ලදී.

සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය

සීතාවක යුගය ගැන වටිනා තොරතුරු ‍රැසක්ම ඇතුලත් ඉතිහාස ග්‍රන්තයකි. මනියම්ගම විහාරවාසී සිටිනාමළුවේ ධම්මපාල ස්වාමී වහන්සේ ක්‍රි.ව. 1599 පමන රචනා කරන ලද්දකි. පත්තිරු 20 කි. පත්තිරුවක ප්‍රමනය 18*2 කි. පි‍ටුවක පේලි 8 කි. පැහැදිලි කුඩා වටකුරු අත් අකුරු හුරුබුහුටි අතකින් ලියවී ඇත. ක්‍රි.ව. 1521 සිදුවූ විජයබා කොල්ලයේ සිට සීතාවක රාජසිංහ රජතුමාගේ මෑනියන් වූ බොතලගෙයි සුමනා දෙවියගේ මරනය සිදුවූ ක්‍රි.ව. 1596 දක්වා සීතාවක රාජධානියේ සිදුවූ සියළු වැදගත් සිද්දීන් හා අප්‍රකට තොරතුරු ‍රැසක් සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය නම් කෘතිය ඉදිරිපත් කරයි. සමහර අවස්ථාවල අලකේශ්වර යුද්ධය නම් කෘතියේ තොරතුරු හා සමානව ලියවී ඇතත් අලකේශ්වර යුද්ධයේ නැති වදගත් තොරතුරු ‍රැසක් සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍යකාලයේ දක්නට ඇත.කතුවරයා සීතාවක රජවාසල සමීප සම්බන්දතා තිබුනද අපක්ෂපාතී හා මධ්‍යස්ථව තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇත.
මෙම කෘතිය රචනා කිරීමේ අරමුන ලෙස පෘතුගීසීන් හා ඔවුන්ට පක්ෂ පාතී පිරිස රටට ආගමට කරන විනාශය මතු පරපුරට පෙන්වා දෙන්නටත් සීතාවක රාජසිංහ රජතුමා බෞද්ධ විරෝධියෙකු, පීතෘ ඝාතකයෙකු, දුෂ්ට පාලකයෙකු ලෙසට ඇති චෝදනා අසත්‍ය බව දක්වන්න්නටත් රචනා කල බවය.
-පොත පත ඇසුරිනි.

සීතාවක යුගයේ අවසන් කාලය… (2)

ලංදේසීන් සීතාවක ප්‍රදේශය අත්පත් කරගෙන සීතාවක මලිගා භූමියේ සුරක්ෂිත බව අවබෝධ කරගත්හ. මුර අට්ටාල හතරක් සහිත විශාල බලකො‍ටුවක් ක්‍රි.ව. 1675 -1685 කාලයේ ඉදිකලහ. මෙම බල කො‍ටුවේ සේවය කල ස්වෙට්ෂර් නම් ජර්මන් ජාතික කූලී හේවායාගේ යුද්ධ වාර්ථාවේ එම සෙබලා තවත් සෙබළු පිරිසක් සමග මානියම්ගම රජමහ විහාරයට ගොස් චෛත්‍ය දෙකක් විනාශ කර ලෙන් විහාරයට පිදුරු ඔබා බිනිතැබූ ආකාරය ගැනත් විස්තර සඳහන්ය. මේ අනූව ලංදේසි යුගයේද මානියම්ගම රජමහා විහාරය විනාශ වන්නට ඇත. එහෙත් තුන්කෝරලයේ මුදුන් මල් කඩ වන් මානියම්ගම රජමහා විහාරයේ සංවර්ධනය වෙනු වෙන් කඳ උඩරට නායකයෝ ඉදිරිපත් වූහ. ශ්‍රී වීරපරාක්‍රම නරේද්‍රසිංහ හා ශ්‍රී විජය රාජසිංහ රජවරු විහාරය ප්‍රථිසංස්කරනය කර ඉඩකඩම් හා පූජා වස්තු පරිත්‍යාග කර ඇත.
මානියම්ගම රජමහා විහාරය අංග සම්පූර්න ප්‍රථිසංස්කරනය කර විශාල ආගමික ප්‍රබෝදයක් ඇතිකලේ කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමාය. ගනේකුඹුර හා අනෙකුත් පූජාවස්තු පූජා කර දුරුතු පුන්‍යෝත්සවය හා රාජකීය කරල් පෙර හැර ආරම්භ කලේ එතුමාය. වැලිවිට සරනංකර සංඝරාජ නාහිමියන්ගේ උපදෙස් මත ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය බුද්ධගුප්ත හිමියන් විහාරාධිපති තනතුරට පත්කර පියවරෙන් පියවර දියුනුව කරා මෙහෙය වන ලදී. බුද්ධගුප්ත හිමියන්ගෙන් පසු සුද්ස්සී, තිඹිරිපොල ධම්ම දස්සී , බෝලවලානේ සරනංකර හිමිවරු විහාරාධිපති ලෙසට විශාල කාර්යභාරයක් ඉ‍ටුකලහ.
පොත පත ඇසුරිනි.

සීතාවක යුගයේ අවසන් කාලය…

නෙක ආකාරගත් හැලහැප්පීම් වලින් බහුල වූ සීතාවක යුගය ක්‍රි.ව. 1592 වන විට අවසානය බව සටහන් වන්නේ සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ අභාවයත් සමගය. අස්ථාවර වූ සීතාවක සිහසුන වෙනු වෙන් පැවති බල අරගලය නිසා තවත් දුර්වල විය. පෘතිගීසීන් සමග එකතු වූ අරිට්ඨකීවෙන්ඩු පෙරුමාල් ක්‍රි.ව. 1595 දී කෝට්ටේ හමුදා සමග පැමින සීතාවක යටත් කරගෙන වස්තු, දේපල සොයා නගරය කොල්ලකා ඉන්පසු ගිනි තැබූහ. රජමාලිගය, බිසෝමාලිගාවත් පරිවාරමන්දිර ආදියෙන් දෙව්පුරය සේ අලංකාර සීතාවක පුරය විනාශකර දැමූහ.
ෆරියායි සෞසා නම් යුද්ධ නිලධාරියා පවසන්නේ ක්‍රි.ව. 1619 වන විට මහාර්ඝ මාලිගාවල හෝ නිත්‍යා දෘෂ්ටික සිද්ධස්ථාන වල සැබැවින්ම ගලක් මත ගලක් ඉතිරි නොකල බවයි. තවකෙකු දක්වනුයේ ඒ මහා නගරයේ පැවතියේ එක්ම එක අටල්ලක් බවයි. මේ අනුව සීතාවකට කඩා වැදුනු පෘතුගීසී හමුදා මාලිගා සංකීර්නය පමනක් නොව මානියම්ගම රජමහා විහාරයද විනාශ කල බව සිතිය හැකිය. සීතාවක යුගයේ මානියම්ගම රජමහ විහාරයේ වැඩ සිටි කොටකේදෙනියේ දම්මරංසි, සිටිනා මළුවේ සෝභිත, සිටිනා මළුවේ ධම්මපාල යන හිමිවරු ආරක්ෂාව පතා කන්ද උඩරටට පලා යන්නට ඇත.
– පොත පත ඇසුරෙනි.

නිසි අවධානයට ලක් නොවූ පුරවරය “සීතාවක රාජධානිය”

අවිස්සවේල්ල සීතාවක ඉතිහාසය සොයා බලන්නන් අතර ඉමහත්ම අවධානය ලබ ගන්නා ස්ථානයක් වන්නේ ඓතිහසික මානියන්ගම රජ මහා විහාරයයි. සිතාවක රජධානියක් ලෙසට ස්ථාපනය වන්නටද වැදගත්ම සාධකයක් වන්නට ඇතැයි ලෙසට සැලකෙන එම පූජා භූමිය සීතාවක රාජධානී යුගයෙන්ද ඔබ්බට විහිදෙන්නෙකි. වලගම්බා රජතුමන් තම සතුරු සේනාවන්ට එරෙහිව සංවිධනය වන්නට වූ කාලයේ සැඟව සිටි ස්ථානයක් ලෙසට සැලකෙන මෙහි ඉන් අනතුරුව තම නැවත රාජාභිශේකයෙන් පසුව මෙහි පුදබිමක් ලෙසට නැංවූ බවත් පසුව මහනුවර සමයේදී වඩාත් ක්‍රමවත්කර දැනට පවතින පුරාන විහාරස්ථානය කල බවටත් සැලකේ. මෙහි එන එක් පුරාවෘතයකට අනූව රාජසිංහ රජතුමන් මෙන්ම මයාදුන්නේ රජතුමන්ගේද ගෞරවාදරයට පත්වූ මෙහි එකල විසූ ප්‍රධාන ස්වාමීන්වහන්සේ මෙම නරවිරුවන් දෙදෙනාගේම වේලපත්කඩ සකසන්නට දායක වීම හා ගුප්ත ශාස්ත්‍රයේ මනා නිපුනත්වයට පත්ව සිටීම එයට ප්‍රධාන සාධයකයක් වන්නට ඇති බවට විස්වාස කෙරේ.
නොකඩවා පවත්වා ගෙන එනු ලබන මානියම්ගම කරල් පෙරහැර මේ වන විට 200 වාරයද ඉක්මවා පැවැත්වෙන අතර ලංකවේ පැවැත්වෙන එකම කරල් පෙරහැර බවටද කියැවේ. විහාරස්ථානය පි‍ටු පසින් දිවෙන කඳුයාය ප්‍රධාන මුදුනත් තුනකින් නම් වන අතර රජදවස සිටම ඒවා අශ්‍රිතව පැවතෙන ජනංප්‍රවාදද රාශියකි.ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයටද නෑකම් කියන “බෙලිලෙනක්” පිලිබඳවද මෙම කඳු වැටිය ආශ්‍රිතව කියැවෙන අතර පොලොන්නරු, අනුරාධපුර යුග වලදී රචිත ග්‍රන්ථවලද මෙම සරුසාර භූමි භාගය පසුකරමින් රටේ අන් දෙසට ගිය පිරිස් විසින් දු‍ටු සංශ්‍රීක බව විස්තර කර තිබේ.
සීතාවක ඉතිහාසය ගැන හදාරන්නන් හා උනන්දුවක් දක්වනන් අතර කථා බහේදී නිතරම පැවසෙන කරුනක් වන්නේ ඉතාම අවාසනාවන්ත ලෙසට මෙම කාලපරිච්චේදය පිලිබඳව කරුබු සොයා බැලීම් , ගවේශනයන් ඉතාම අවම මට්ටමක වන බවයි. බොහෝ ඓතිහාසික ස්ථාන අනාරක්ෂිතව පවතින බවක් පැවසෙන අතර කැනීම් වැනි කටයුතු අවම මට්ටමක වන බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ලක් ඉතිහාසයේ තීරනත්මක සටහනක් තැබූ සීතාවක රාජ්‍ය සමය ආශ්‍රිත තොරතුරු පිලිබඳව මීටවඩා වැඩි අවධානයක් යොමු වේවායි ප්‍රාර්ථනා කරමු.
www.avissawella.com

උක්වත්ත වසම නාමය සෑදුන ආකාරය

ඉංග්‍රිසී පාලනය යටතේ අවිස්සාවේල්ල ප්‍රදේශයේ රබර් හා තේ වගාව අරඹන ලදී. එම වැවිලි බෝග ප්‍රවාහනය සඳහා 1905 දී අවිස්සාවේල්ල දක්වා දුම්රිය මාර්ග ඉදි විය. 1908 දී රත්නපුර දක්වා එය දීර්ඝ විය. මුඩුබිම් පනත යටතේ දේශීය ජනයාගෙන් රජයට පවරා ගත් රතු පස් සහිත උස් ඉඩම්වල තේ හා රබර් වගාව ආරම්භ වුණු අතර පහත් බිම් තීරයන් නිරතුරුවම ජල ගැලීම්වලට ලක් විය. අවිස්සාවේල්ල නගරය ආශ්‍රිත උස් බිමි රබර් හා තේ වැවිලිවලට සමාගම් යටතේ යොමු විය.
අවිස්සාවේල්ල දුම්රිය පොළට බටහිරින් හා දකුණින් කැළණි ගඟ දක්වා වු පහත් බිම් තීරය සියලු පසින් යුතු සරුසාර බිමක් විය. එවකට ලංකාවට පැමිණි සිටි වැවිලිකරුවන් අතර උක් වගාව ගැන දැන සිටි විදේශිකයන් සතු අක්කර 100 ක පමණ බිම් තීරයේ උක් වගාව ආරම්භ කර ඇත. උක් දඬු ඇඹරීමේ කර්මාන්ත ශාලාවක් ද එහි ආරම්භ කර ඇත. කිතුල් පැණි හා කිතුල් හකුරු පමණක් දැන සිටි ලාංකීකයන්ට මෙය අළුත් අත්දැකීමක් විය.
වසර 20 පමණ ඉතා සාර්ථකව සිදු කළ සීනී කර්මාන්ත ශාලාවේ සේවක වැටුප් පිළිබඳ ගැටළුවක් මතුවීම නිසා අර්බුදයක් මතු විය. උක් වගාව ආශ්‍රිත සර්පයින් විශාල ලෙස ගැවසීම සිදු විය. මෙහි දී යන්ත්‍ර ක්‍රියාකරන පිරිස් පාලකයන් සමඟ උරණ වී උක් දඬු සමඟ සර්පයින් ඒ තුළට දෑමීමෙන් සීනීවලට සර්ප විෂ ඇතුළු වී ඇති බව ප්‍රචාරයක් යවන ලදී.
අවසානයේ ඉහළ පාලකයින් මේ පිළිබඳ මැදිහත් වී ඇඹරුම් යන්ත්‍ර පරීක්ෂාවේ දී සර්පයින් දමා සීනී වලට විෂ ඇතුළත් වීමට කටයුතු කර ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී. ඒ අනුව රජය මඟින් සීනී කම්හල වසා දමන ලදී. එහි යන්ත්‍ර සූත්‍ර පසු කාලයේදී හොනිටන් පෙදෙසේ පැවති බවද වාර්තා විය. මේ අනුව ලංකාවේ ඇරඹු ප්‍රථම උක් සීනී කම්හල අභාවයට පත් වූ අතර එම උක් වගා ප්‍රදේශය අද උක්වත්ත නමින් හඳුන්වනු ලබන බවද කියැවේ.

කන්ද උඩරට බල ප්‍රදේශයට අයත්ව තිබුනු කඩ ඉම පසුකර ඉංග්‍රීසීන්ගේ පිලිසරන පතා අවිස්සාවේල්ලට පැමිනුනි.

ඇහැලේපොල ඉංග්‍රීසීන්ට එක් වෙයි. ඇහැලේ පොල සබරගමුවේ සිටින අවධියේදී ඉංග්‍රීසීන් සමග රහස් සසුන් පත් ගනු දෙනු කලේ එක්නැලිගොඩ මොහොට්ටාලගේ මාර්ගයෙනි. ඊට අමතරව දැනට රටේ මතුවෙමින් පවතින රාජය විරෝධී කැරළි වර්ධනය කිරීමට ඉංග්‍රීසී ආන්ඩුවේ සහයෝගය ලබා දෙන මෙන්ද ඔහු ජෝන් ඩොයිල්ගෙන් අයැදීය.
එම ඉල්ලීම ගැන සලකා බැලූ දුරදක්නා නුවනින් හෙබි ඩොයිලි මහ අධිකාරමගෙන් විමසා සිටියේ එසේ කලහොත් මහණුවර ජීවත්ව සිටින මහ අධිකාරම ගේ පවුල මුලුමනින්ම අත හැර දැමීමට හැකිදැයි යන්නයි. ඩොයිලි එසේ විමසුවේ ඔහුගේ අබුදරුවන්ට කිසියම් විපතක් වෙනු ඇතැයි යන්න සැලකිල්ලට ගනිමිනි. එහෙත් මහ අධිකරම එම වැදගත් ප්‍රෂ්නයට කිසිත් සැලකිල්ලක් නොදැක්වීය.
ඒ සමග රජුට එරෙහිව දරුනු කැ‍රැල්ලක් සබරගමු ප්‍රදේශය පුරා පැතිර ගියේය. පිලිමතලව්වේගේ අභාවයෙන් පසු රජු මදක් හෝ සිතට සහනයක් ලැබී තිබුනු නමුදු ඇහැලේ පොල මහ අධිකාරම නිසා නැවතත් තමා අදුරු අගාදයකට ඇද වැටෙන්නට යන වග රජුට වැටහින. ඔහතු කැරලි කරුවනුත් අත්වඩංගුවට ගෙන වහාම මනුවර ගෙන ඒමේ වගකීම පැවරුනේ මොල්ලිගොඩටය.
කලදු‍ටු කල වල ඉහ ගැනීමේ අවස්ථාවේ උදා කරගත් මොල්ලිගොඩ අධිකාරම විසින් සතර කෝරලයෙන් සේනාවක් ගෙන ගොස් ඉතා දරුනු අන්දමින් එම කැ‍රැල්ල මැඬ පැවත්වා කැරළි නායකයින් මහනුවරට ගෙන එන ලදී මේ අසරන වූ ඇහැලේපොල තම පනනල ‍රැක ගැනීමේ අදිටනින් ක්‍රි.ව. 1814 සැප්තැම්බර මස 24 වන දින කන්ද උඩරට බල ප්‍රදේශයට අයත්ව තිබුනු කඩ ඉම පසුකර ඉංග්‍රීසීන්ගේ පිලිසරන පතා අවිස්සාවේල්ලට පැමිනුනි. ජෝන්ඩොයිලි ඔහුමහත් හරසරින් පිලිගත්තේය. එහිදී ඔවූහු උඩරට රාජ්‍යයේ පවතින දේශපාලන තත්වය පිලිබඳව දෙපැයක් පමන සාකච්චා කලහ.
-පොත පත ඇසුරිනි

දෝන කැතරිනා

උඩරට පාලනය කල කරලියැද්දේ බංඩාරගේ දියනිය, ඇය රාජසිංහ රජු කන්ඳ උඩරට රාජධනිය ආක්‍රමනය කල අවස්ථාවේ තම පියා සමග තිරිකුනා මලයට පැමිනියහ. එතැනින් ඇයත් තම පියාත් ගෝවේ පෘතුගීසීන්ගේ ‍රැක වරනය පතා ඉන්දියාවට ගියහ. එහිදී ක්‍රිස්තියානි ආගම පිලිගත් ඇය කුල කාන්තාවක් වශයෙන් සැදී වැඩී පසුව දෝනකැතරිනා යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ නම පෘතුගාලයේ ‍රැජිනගෙ නමයි. මීට කලින්ද පෘතුගීසීහු කන්ද උඩරට තමන්ට අවනත වූ පාලකයෙක් රජකරවීමට ප්‍රයත්නයක් ගත්හ. ඒ මෙසේය. කරලියැද්දේ බංඩාරට ඥාති පුත්‍රයෙකු වූ යමසිංහ බන්ඩාර මේ සදහා ඔවූහු තොරා ගත්හ. යම සිංහ බංඩාර ක්‍රිතියානිය වැලඳ ගෙන දොන් පිලිප් වශයෙන් හැඳින් වින. ඔහුද ගෝවේ පෘතුගීසීන් යටතේ සිටි කෙනෙකි. මේ තැනත්තා පෘතුගීසීන් විසින් සිංහල බටයන්ද කැටිව කන්ඳ උඩරට පාලනය කල නමුත් වැඩි කලක් යන්නට ප්‍රතම ඔහු මියගියේය. මේ අවස්ථාවෙන් ප්‍රයෝජන ගත් ඔහුගේම ආරක්ශක භටයෙකු වශයෙන් සිටි කොනොප්පු බංඩාර නැමති සිංහල වීර පුරුෂයෙක් පසුව කන්ද උඩරට බලය අල්ලාගෙන විමලධර්ම සූරිය නමින් රජ විය. බලපොරොත්තු නොවූ මේ සිද්ධියෙන් බලවත් කෝපයට පත් පෘතුගීසීහු ඔහු “කන්ද උඩරට ද්‍රෝහියා” වශයෙන් හැඳින් වූහ.
මේ “කන්ඳ උඩරට ද්‍රෝහියා” හෙවත් කොනප්පු බංඩාර ලංකා ඉතිහාසයේ වීරයින් අතර ගෞරවනීය තැනක් හිමිකරගත් අද්භූත පුද්ගලයෙකි. ඔහු කරලියැද්දේ බංඩාරගේ හිතවත්ම වීර පුරුෂයෙක් විය. රාජසිංහ රජු සමගද සටන් වැදුන වීර පුරුෂයෙකි. එහෙත් පසුව ඔහුද කරලියැද්දේ බංඩාරයන් සමග ගෝවේ නුවර ගොස් පෘතුගීසීන් සමග කලක් ජීවත් විය. එහිදී ඔහු යුධ ශිල්පය හොඳින් ඉගන ගති. හැඩි දැඩි දේහයකින් යුතු වූ නිසා ශරීර ශක්තියෙන්ද අසම සම විය. වරෙක් අති දක්ෂ පෘතුගීසි විරුවෙක් සමග ද්වන්ද සටනකින් ජය ගෙන පෘතුගීසීන් ගේ ගෞරවයට භාජනය වී “දොන් ජෝන් ඔෆ් ඔසිට්‍රියා” යන නම්බුනාමය ද ලබ සිටියේය.
-පොත පත ඇසුරිනි